ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದ ಮಹಾಶಕ್ತಿ

ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ 8ರಿಂದ 10ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವಿನ ಅವಧಿ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಸೈನಿಕ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಸಂಧಿಕಾಲವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಉದಯಗೊಂಡು, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಸವಾಲು ಹಾಕಿದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವೆಂದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು.

ದಂತಿದುರ್ಗನ ವಿಜಯಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ವಂಶ, ಮಾನ್ಯಖೇಟ (ಮಳಖೇಡ) ಅನ್ನು ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಗುಜರಾತ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಭಾಗಗಳವರೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಅಧಿಕಾರದ ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ; ಅದು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಚಿನ್ನದ ಅಧ್ಯಾಯವೂ ಆಗಿತ್ತು.

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಮೂಲ

‘ರಾಷ್ಟ್ರ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ಮಂಡಲ. ‘ಕೂಟ’ ಎಂದರೆ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಅಥವಾ ಅಧಿಪತಿ. ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ‘ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ’ ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಅಧಿಪತಿ.

ಅಶೋಕನ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ‘ರಾಷ್ಟ್ರ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಜಕೀಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ‘ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಪತಿಯ ಪದವಿಸೂಚಕ ಪದವಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಪದವು ಒಂದು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ರಾಜವಂಶದ ಹೆಸರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿತು.

ಇವರ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಲಟ್ಟಲೂರು (ಇಂದಿನ ಲಾತೂರು) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಾನ್ಯಖೇಟ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ಈ ವಂಶ ಉದಯಗೊಂಡಿತೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಹಲವು ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕೃತಿಗಳು ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ.

ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತರಿಂದ ಸಾರ್ವಭೌಮರ ತನಕ

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದಂತಿದುರ್ಗನ ಸೈನಿಕ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.

ದಂತಿದುರ್ಗ – ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಶಿಲ್ಪಿ

ದಂತಿದುರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾಲುಕ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಿಸಿದನು. ಅವನು “ಪೃಥ್ವೀವಲ್ಲಭ”, “ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜ”, “ಪರಮೇಶ್ವರ” ಮುಂತಾದ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.

ಅವನ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆಗಳು ಕಂಚಿ, ಕಳಿಂಗ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ, ಕೋಸಲ, ಮಾಲವ ಮತ್ತು ಲಾಟ ಪ್ರದೇಶಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ ಎಂದು ಶಾಸನಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನ ಕಾಲದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.

ಪ್ರಮುಖ ಅರಸರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳು

ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣ (756–774)

ದಂತಿದುರ್ಗನ ನಂತರ ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣ ಗದ್ದುಗೆ ಏರಿದನು. ಅವನ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲೋರದ ಕೈಲಾಸ ಮಂದಿರದ ನಿರ್ಮಾಣ. ಅಖಂಡ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಕೆತ್ತಿದ ಈ ದೇವಾಲಯ ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆ.

ಧ್ರುವ ಧಾರಾವರ್ಷ (780–793)

ಧ್ರುವನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದನು. ಕನೋಜಿನ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು.

ಮುಮ್ಮಡಿ ಗೋವಿಂದ (793–814)

ಅವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾ ಪ್ರದೇಶಗಳವರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸೈನ್ಯ ತಲುಪಿದುದಾಗಿ ಶಾಸನಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಅಮೋಘವರ್ಷ ನೃಪತುಂಗ (814–878)

ಇವನ ಕಾಲವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಿನ್ನದ ಯುಗವೆಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದನು.

ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ ಎಂಬ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯ ರಚನೆ ಅವನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದೆ. ಈ ಕೃತಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ: ಸಂಘಟಿತ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು:

ರಾಷ್ಟ್ರ (ಮಂಡಲ)
ವಿಷಯ
ನಾಡು
ಗ್ರಾಮ

ಪ್ರಮುಖ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು:

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ
ವಿಷಯಪತಿ
ನಾಡಗಾವುಂಡ
ಗ್ರಾಮಪತಿ

ಮಂತ್ರಿಮಂಡಲ ರಾಜನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಮಹಾಸಂಧಿವಿಗ್ರಹಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ.

ರಾಜ್ಯದ ಆದಾಯ ಮೂಲಗಳು:

ಭೂಕಂದಾಯ
ಸುಂಕ
ವಾಣಿಜ್ಯ ತೆರಿಗೆ
ಮಾಂಡಲಿಕರ ಕಾಣಿಕೆ

ಅರಣ್ಯಗಳು, ಗಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಮಾಳಗಳು ರಾಜ್ಯದ ಆಸ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಣಗಳ ಜನರಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಜೈನರೂ ಸಹ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ಸೈನ್ಯ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ರಾಮೇಶ್ವರದವರೆಗೆ ವಿಜಯಯಾತ್ರೆ ನಡೆಸಿದುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ.

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಹಿಷ್ಣುತೆ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸಹಿಷ್ಣುರಾಗಿದ್ದರು.

ಜೈನ, ವೈದಿಕ, ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಇತರ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದರು.

ಜೈನ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರಕಿತು. ಜಿನಸೇನ, ಗುಣಭದ್ರ ಮುಂತಾದ ಜೈನ ಪಂಡಿತರು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.

ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚಿನ್ನದ ಯುಗ

ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಪಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.

ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು:

ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ
ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ
ಶಾಂತಿಪುರಾಣ
ಆದಿಪುರಾಣ

ಪಂಪ, ಪೊನ್ನ, ರನ್ನ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹೊಸ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದರು.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೂ ಮಹತ್ವದ ಕೃತಿಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.

ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು.

ಮುಖ್ಯ ಬಂದರುಗಳು:

ಬ್ರೋಚ್
ಸೋಪಾರ
ಠಾಣಾ
ದಾಬೋಲ್

ರಫ್ತು:

ವಜ್ರ
ಮಸ್ಲಿನ್ ಬಟ್ಟೆ
ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯ
ದಂತದ ವಸ್ತುಗಳು

ಆಮದು:

ಖರ್ಜೂರ
ಗಾಜು
ಲೋಹ

ನಾಣ್ಯಪದ್ಧತಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು: ದ್ರಮ್ಮ, ಸುವರ್ಣ, ಗದ್ಯಾಣ ಮುಂತಾದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು.

ಎಲ್ಲೋರದ ಕೈಲಾಸ ಮಂದಿರ – ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಶಿಖರ

ಮೊದಲನೇ ಕೃಷ್ಣನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕೈಲಾಸ ದೇವಾಲಯ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಏಕಶಿಲಾ ಶಿಲ್ಪಕೃತಿ.

ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿನ ಪರ್ವತವನ್ನು ಕೆತ್ತಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ದೇವಾಲಯ ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ಅದ್ಭುತ ಮಾದರಿ.

ಶಿವನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು, ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪವಾಗಿ ಮೂಡಿವೆ.

ಪತನ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ

ಅಂತ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಕಲಹಗಳು ಮತ್ತು ಪರಮಾರರ ದಾಳಿಯಿಂದ ಮಾನ್ಯಖೇಟ ಕೊಳ್ಳೆ ಹೊಡೆದಾಯಿತು.

ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 973ರಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಉದಯದಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಅಂತ್ಯ ಕಂಡಿತು.

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಶಾಶ್ವತ ಕೊಡುಗೆ

✔ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಾರತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದರು
✔ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ನೆಲೆ ನೀಡಿದರು
✔ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ಅಮರ ಕೀರ್ತಿ ತಂದರು
✔ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು

ಸಮಾರೋಪ

ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾಜವಂಶವಲ್ಲ. ಅವರು ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಪರಂಪರೆಯ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಮಾತೃಗಳು.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ, ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲಾಗದ ಗುರುತು ಬಿಟ್ಟ ಈ ಮಹಾಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಥೆ ಇಂದು ಕೂಡ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.

More information :

Rashtrakuta Empire: A superpower that spread across India from the soil of Karnataka